Satya Nadella nhấn nút 'reset' Microsoft

(PCWorldVN) Bill Gates đã vẽ ra chân dung Microsoft. Steve Ballmer “đóng khung” chân dung đó. Đến lượt mình, Satya Nadella tháo cái khung cũ kỹ ra và sơn phết lại với hy vọng tạo ra một Microsoft mới.

Trước Nadella

Khi thành lập, tham vọng của Microsoft là mang đến nền tảng cho máy tính cá nhân trên bàn làm việc ở mọi nhà, mọi công ty. Nhưng 40 năm sau, những ngày tươi đẹp nhất của Microsoft đã đi vào quá khứ. Trong một cuộc thảo luận công khai với nhà sáng lập Netscape, Marc Andressen, hồi tháng 10 năm ngoái, nhà đầu tư Peter Thiel gọi Microsoft là một ván bài cược "đi ngược lại cải tiến công nghệ". Cho dù Microsoft đang kiếm được rất nhiều tiền, doanh thu năm ngoái tăng gần 12%, đạt 86 tỉ USD, nhưng mảng kinh doanh cốt lõi của công ty đang giảm. Cách nay 1 thập kỷ, hầu như tất cả máy chủ và máy để bàn đều chạy Windows.

Microsoft đã thất bại trong việc "khoá chặt" người dùng với sản phẩm của họ vì họ khước từ hợp tác với đối thủ. Ở vị thế độc quyền thị trường, Microsoft tung ra một loạt sản phẩm phần cứng, muốn người dùng trung thành bấy lâu của họ sẽ đón nhận chúng. Đó là máy nghe nhạc Zune MP3 nối gót iPod, đó là máy tính bảng Surface theo chân iPad và điện thoại Kin được thiết kế cho mạng xã hội chỉ bán được đúng 48 ngày trước khi Microsoft và Verizon quyết định ngưng. Người dùng quay sang các sản phẩm khác có thiết kế tốt hơn, tương thích với các hệ sinh thái phần mềm khác, là những nơi mà Microsoft chưa hề có dấu chân, càng làm cho hãng trở nên lạc lõng. Trong khi đó, điện toán đám mây nổi lên, doanh nghiệp từ mua chuyển sang thuê phần mềm, người dùng bắt đầu mang công việc lên thiết bị di động, mà phần lớn là dùng iOS của Apple và Android của Google. Năm 2014, Microsoft chỉ chiếm chưa tới 3% thị phần toàn cầu về HĐH cho smartphone.

Satya Nadella - CEO của Microsoft

Cách đây 1 năm

Trong cuộc trao đổi ngay sau khi lên ghế CEO, Nadella đã nói rằng Microsoft phải “can đảm đối mặt với thực tế”. Vị tiền nhiệm của ông, Steve Ballmer, xem Microsoft như một công ty thiết bị và dịch vụ. Nadella dẹp lối suy nghĩ ấy, và muốn hướng Microsoft có khả năng tạo ra nền tảng cho bất kỳ thiết bị nào nhằm giúp người dùng làm việc hiệu quả hơn. Ông làm cho phần mềm Office chạy được trên điện thoại và máy tính bảng Apple và Google, cấp miễn phí Windows cho các nhà sản xuất thiết bị nào có màn hình nhỏ hơn 9 inch. Ông bắt tay với những công ty mà trước đây Microsoft coi là đối thủ và dành thời gian nhiều hơn cho các công ty khởi nghiệp. Ông chi ra 2,5 tỉ USD cho nhà sản xuất game Minecraft là Mojang để thế hệ Minecraft mới sẽ chạy trên phần mềm của Microsoft.

Nhưng có lẽ Project HoloLens là nước cờ táo bạo nhất, rủi ro nhất trong kỷ nguyên Nadella. Nó không chỉ là một sản phẩm mà nó là một trải nghiệm độc nhất vô nhị thực sự. Đó là dự án mà Microsoft nỗ lực hết mình trong nhiều năm liền để mở rộng tầm với của Windows. Nadella tin Project HoloLens không gì khác hơn chính là giao diện điện toán thế hệ tiếp theo. Ông nói rằng: "Giống như lần đầu tiên bạn dùng Excel trên PC với con chuột và bàn phím”. Điều quan trọng hơn với Nadella là cho dù Project HoloLens xuất hiện trước khi ông lên vị trí CEO nhưng dự án này sẽ định nghĩa lại một triều đại mới, cho thấy Microsoft có thực sự thoát xác, lật được qua một chương mới hay không.

Phòng làm việc của Satya Nadella giống như của Ballmer và Bill Gates trước đây, nhưng có vài thay đổi nhỏ: trên bàn ông có một chiếc hộp iPad mini.

Nadella ngồi tại bàn uống cafe, vẽ 3 vòng tròn đồng tâm trên một mảnh giấy nháp. Vòng tròn ngoài cùng, ông giải thích đó là Concepts, là tầm nhìn cho phép công ty đưa ra nhiều ý tưởng, như là Project HoloLens. Bên trong, vòng tròn thứ 2, ông đánh dấu là Capabilities, là các kỹ năng cần có để làm ra mọi thứ. Nadella dừng lại ở vòng tròn nhỏ nhất ở trung tâm, và đặt tên nó là Culture. Ông nói: "Bạn cần một thứ văn hóa doanh nghiệp làm nền tảng nhưng không đối chọi với tầm nhìn mới và năng lực mới".

Microsoft không có vấn đề gì với vòng tròn bên ngoài. Họ kết hợp được tầm nhìn (Concepts) với kỹ năng (Capabilities) để tạo ra được nhiều sản phẩm đáng kinh ngạc, nhưng chúng lại hiếm khi được thương mại hoá. Bởi vì trong 2 thập kỷ vừa qua, văn hóa doanh nghiệp (Culture) của Microsoft phát triển theo hướng tách biệt, muốn đẩy sản phẩm lên cao nhất và bảo vệ sản phẩm khỏi đối thủ cạnh tranh mà không mạo hiểm tiến vào những mảng kinh doanh mới. Mọi người được khuyến khích tạo ra những thứ mà người quản lý họ mong muốn, hơn là rủi ro đề xuất ý tưởng mới và có thể nhận ngay… cái lắc đầu. Hai sản phẩm "đem tiền về" cho Microsoft là Windows và Office đã ngốn hết sự chú ý và chất xám của họ, trong khi các ý tưởng mới hơn lại không được ngó ngàng đến. Dưới thời CEO Ballmer, nhân viên được hướng đến sống một lối sống Microsoft, sử dụng điện thoại nền Windows và máy tính bảng Surface, cho dù thiết bị iOS và Android có vô vàn cải tiến.

Đây cũng là tình trạng chung của các công ty lớn, thành công tại thung lũng Silicon, họ không thể tự mình tái tạo sức sáng tạo. Nhiều công ty đã cố gắng tập trung lại mảng kinh doanh chính nhưng ngành công nghiệp điện toán vẫn cho thấy sự xuống dốc của các ông lớn: BlackBerry, Hewlett-Packard, Yahoo. Ông nhớ lại khi ngồi ở phòng chờ tại Goldman Sachs hồi năm 1992 để tiếp thị sản phẩm, nhưng không bán được gì. Goldman Sachs nghĩ Microsoft là công ty bán phần mềm cho PC sử dụng trong gia đình. Ông nhớ lại: "Thậm chí họ còn không màng gì đến người của Microsoft, họ nói rằng “Với chúng tôi, PC làm được gì?”. Từ đó, Microsoft bắt đầu quan tâm đến doanh nghiệp, tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu kinh doanh của họ. Và từ đó, mọi thứ thay đổi.

Qi Lu, phó chủ tịch điều hành của Microsoft.

Con người của Satya Nadella

Từ trước tới nay, công việc chính của Nadella là quản lý, nhưng chính tầm nhìn rõ ràng và khả năng lắng nghe ý kiến đã tạo ra một con người Nadella đầy cá tính. Ông đến Microsoft năm 1992 với tấm bằng kỹ sư máy tính của đại học Wisconsin-Milwaukee (sau này ông học tiếp lên MBA ở đại học Chicago). Ông cưới vợ, là người ông quen thời trung học ở Hyderabad, Ấn Độ, là cũng là nơi họ cùng trải qua thời thơ ấu. Những năm đầu tại Microsoft, Nadella bắt nhịp và thăng tiến rất nhanh. Sau đó, Zain, đứa con trai đầu trong 3 người con của ông bị khuyết tật ngay khi sinh nên chỉ ngồi trên xe đẩy suốt ngày. Ban đầu, Nadella tự hỏi "Tại sao điều này xảy đến với gia đình chúng tôi?". Nhưng sau vài năm, ông không còn bi quan nữa. Tình trạng của Zain giúp ông nhận ra được nhiều thứ mà trước nay ông không thấy được, đó là động lực giúp ông tiến thân trong công việc để có thể đáp ứng nhu cầu của Zain, qua đó cũng rèn giũa cho ông những kỹ năng quản lý hiệu quả.

Rất lâu trước khi ông giữ chức CEO, cách nghĩ này đã giúp Nadella xây dựng một thứ văn hoá mới giữa những hoàn cảnh mà dường như không thể thay đổi được, và vẫn không tạo ra xung đột. Ví dụ, khi ông muốn bắt đầu mảng kinh doanh điện toán đám mây, cần đến công nghệ tìm kiếm Bing, ông quay sang chống lại mảng kinh doanh máy chủ SQL hùng mạnh của Microsoft. Thông thường, đội ngũ SQL sẽ ngay lập tức phản bác lại sáng kiến của Nadella. Nhưng ông vẫn kiên quyết, thậm chí thuyết phục nhóm máy chủ rằng điện toán đám mây phát triển là điều không thể tránh khỏi. Và ông đã chiến thắng trong cuộc tranh luận này.

Tái cấu trúc

Khi giữ chức CEO, Nadella đã tái cấu trúc Microsoft giống như các công ty tại thung lũng Silicon khác thường làm. Công bằng mà nói, Ballmer đã làm điều này từ hè năm 2013 khi tái cơ cấu Microsoft thành các đội đa chức năng, hỗ trợ lẫn nhau, bỏ đi các bộ phận sản phẩm lớn để tạo thành môi trường tương tác cao hơn mà Ballmer gọi là One Microsoft. Nadella cũng thực hiện theo cách tái cơ cấu này, cắt giảm 14% nhân sự. Ông cũng từ bỏ quy trình R&D truyền thống của Microsoft, là sản phẩm sau khi phát triển phải qua giai đoạn thử nghiệm, thay vào đó là đưa ra quy trình nhanh hơn, vừa phát triển vừa thử nghiệm. Để thử quy trình mới này, công ty đã mở một Garage, là một nhóm các tính năng nội bộ, cho phép người ngoài có thể thử nghiệm các ý tưởng của Microsoft.

Triết lý làm việc mới của Nadella đã lan rộng khắp nội bộ Microsoft, là nơi ông hiện đang nắm quyền điều hành. Ông chỉ định Julie Larson-Green, trước đây là phó chủ tịch phụ trách thiết bị như Xbox và Surface sang vị trí mới: Giám đốc trải nghiệm sản phẩm (chief experience officer). Nếu nhìn nhận đúng vai trò thì bà Larson-Green bị giáng chức bởi vì bây giờ bà phải báo cáo trực tiếp cho Qi Lu, một trong những người đại diện cho Nadella và là trưởng nhóm Ứng dụng và Dịch vụ, thay vì báo cáo trực tiếp cho Nadella. Nhưng xét nhiều mặt khác thì đây là một thí điểm táo bạo, đặt bà Larson-Green lên ngay "tiền tuyến" trong quy trình phát triển sản phẩm mới của Nadella. Larson-Green bây giờ có quyền quyết định làm thế nào cho các sản phẩm của Microsoft, từ Xbox cho đến Office, có thể hỗ trợ lẫn nhau tốt hơn, và làm việc thường xuyên hơn với ứng dụng và dịch vụ của các hãng khác. Cách luân chuyển công việc như vậy tạo một tiền đề quan trọng cho các nhân viên khác của Microsoft, bởi vì Nadella, Lu và Larson-Green cùng có các mục tiêu chung và quan trọng hơn là họ thấu hiểu nhau trong suốt nhiều năm cùng làm việc (trước đây, Nadella từng phải báo cáo cho Lu).

Để tạo động lực cho nhân viên, Nadella đề nghị Bill Gates bỏ ra 30% thời gian làm cố vấn kỹ thuật cho Microsoft. Nadella thấy được những phẩm chất của nhà sáng lập này là công cụ quản lý cực kỳ quan trọng. Tuy vậy, Gates không thường xuất hiện ở các cuộc họp về quản lý. Ông chủ yếu tiếp xúc với những nhân viên kỳ cựu, trong đó có Qi Lu, trao đổi về các vấn đề kỹ thuật.

Nadella cũng đánh giá lại cách tiếp cận của Microsoft trong mảng nghiên cứu và phát triển. Lâu nay, hãng chi đến 11% doanh thu vào bộ phận này, và Microsoft cũng có tiếng về đầu tư cho các dự án "chất xám" mà chưa từng xuất hiện trên thị trường, như Microsoft Courier hồi năm 2008, là chiếc PC như cuốn sách có màn hình chạm đối xứng nhau; thiết bị này chưa từng ra khỏi phòng thí nghiệm. Đội nghiên cứu Courier sau này rời khỏi Microsoft, tạo công ty khởi nghiệp FiftyThree, nổi tiếng với ứng dụng Paper và bút cảm ứng Pencil cho iPad. Nadella thúc giục các nhà nghiên cứu cộng tác nhiều hơn với những bộ phận khác để giúp nhau đẩy nhanh tiến độ đưa ra sản phẩm mới. Skype Translator của Microsoft có thể thông dịch đa ngôn ngữ theo thời gian thực là một trong những thành công ban đầu của cách làm này. Nadella gọi Skype Translator là "khoảnh khắc của sự thật" bởi vì nó đòi hỏi các nhóm khác nhau cùng làm việc, từ nhóm làm Skype đến nhóm điện toán đám mây Azure và nhóm Office. Kiểu làm việc thông suốt giữa các bộ phận như vậy chưa từng xảy ra thời Microsoft trước đây.

Julie Larson-Green, Giám đốc trải nghiệm sản phẩm (chief experience officer)

“Mở lòng” với bên ngoài

Trước khi Microsoft công bố HoloLens khoảng 2 tháng rưỡi, Nadella tham dự một sự kiện dành cho khách hàng và các nhà phát triển tại châu Âu: Future Decoded. Đối tượng tham dự chính là mục tiêu mà ông muốn lấy lòng nhất với dự án HoloLens và các phát minh tiếp theo của Microsoft. Có hơn 1.000 người nghe ông nói. Xuất hiện cùng ông là Chief Envisioning Officer - giám đốc sáng tạo. Cả hai hứa hẹn "Microsoft đang tạo ra một thế hệ sáng tạo công nghệ mới". Nadella chỉ nói trong 15 phút nhưng phần phỏng vấn tập trung nhiều vào hai cụm từ nổi tiếng của Nadella: "reinventing productivity" và "mobile first, cloud first" ("tái tạo năng suất" và "ưu tiên di động và đám mây"). Dĩ nhiên, quan điểm không có gì mới, ông đến châu Âu chỉ như cho thấy sự hiện diện, tái khẳng định thông điệp của Microsoft và đánh bóng lại thương hiệu, văn hóa công ty như là một doanh nghiệp dễ tiếp cận và có suy nghĩ cấp tiến.

Thách thức để giành lại niềm tin thương hiệu đòi hỏi quá trình cải tổ nhất quán. Nadella đã có những động thái mạnh tay từ khi ông lên làm CEO. Ở London, ông gặp gỡ khách hàng từ 5 giờ sáng đến khi trời tắt nắng. Với chức danh CEO, ông có lịch làm việc rất kín, gặp nhiều nhóm phóng viên, ngay cả trong bữa tối để nhấn mạnh nỗ lực cải tổ Microsoft. Ông dành nhiều thời gian gặp gỡ các nhà sáng lập công ty khởi nghiệp, như Ryan Smith, sáng lập công ty phần mềm khảo sát Qualtrics, cũng là người giới thiệu cho Nadella công ty đầu tư Accel. Smith rất ấn tượng và đó là lần đầu tiên Smith gặp một nhân vật đến từ Redmond. "Trước đây, các công ty rất khó làm việc với Microsoft, nghĩa là họ không biết bắt đầu từ đâu”, Smith cho biết. Cuộc gặp gỡ đã nâng ấn tượng của Smith đối với Microsoft. Smith nói tiếp: "Người này thì khác, ông ta khiêm tốn”.

Thái độ đó đã giúp Nadella có được nhiều đối tác mới như Dropbox và Salesforce. Hợp tác được với Salesforce là điều đáng ngạc nhiên. Từ lâu, Microsoft xem công ty điện toán đám mây này như kẻ cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm Microsoft Dynamics CRM. Nhưng Nadella nhận ra rằng nhiều khách hàng của Salesforce cũng sử dụng Office 365 và ông bắt đầu đặt câu hỏi liệu hai sản phẩm này có thể kết hợp với nhau hay không. Mùa xuân năm ngoái, ông hẹn gặp CEO Marc Benioff để đề nghị hợp tác. Trong nửa đầu năm 2015, Salesforce sẽ tích hợp với Office, SharePoint và OneDrive for Business trên Android và iOS. Ứng dụng Salesforce for Outlook cũng sẽ xuất hiện và các ứng dụng Salesforce cho điện thoại chạy Windows và Excel sẽ xuất hiện tiếp theo. Benioff cho biết: “Trước đây, chúng tôi không thể hợp tác với Microsoft. Nhưng Satya đã mở cánh cửa đó rồi”.

Cách làm việc hợp tác của Microsoft còn nhắm vào cả phần mềm nguồn mở, thứ mà Ballmer từng cho là "chứng ung thư". Hồi tháng 11 năm ngoái, Microsoft mở toàn bộ mã nguồn framework .NET, là kiến trúc lập trình để tạo và chạy ứng dụng và dịch vụ của Microsoft.

Động thái này có thể không khiến các nhà lập trình thích thú với Project HoloLens nhưng đây là cách làm tích cực.

Bài học từ Steve Jobs

Với Project HoloLens, cho dù áp dụng thế nào đi nữa thì ứng dụng tuyệt vời đầu tiên rất có thể là Minecraft, tựa game mà Microsoft vừa mua được hồi tháng 9 vừa qua. Với trẻ em, Minecraft đang trở thành một môi trường số tương tự trò chơi lắp ráp Lego, nhưng là hình thức chơi lắp ráp mang tính cộng tác cao. Nhiều trẻ có óc tưởng tượng phong phú có thể chơi Minecraft theo ảnh nổi 3D cùng với bạn bè. Có thể Minecraft sẽ là đòn bẩy giúp Project HoloLens tiếp cận với thị trường đại chúng dễ dàng hơn.

Nhưng có lẽ phải chờ lâu một chút. Microsoft đang rất thận trọng trong cách họ tung ra Project HoloLens như thế nào. Đầu tiên, Nadella lên kế hoạch đánh động trí tưởng tượng của công chúng bằng cách giới thiệu thiết bị này cho những người mê công nghệ, sau đó là đến các nhà phát triển quan trọng (với kế hoạch tung ra nhiều bộ công cụ phát triển trong năm nay); kế tiếp là đến các đối tác thương mại. Cuối cùng, một khi nền tảng này đến tay đúng đối tượng trên thì mới đến tay người dùng, bán kèm game Minecraft.

Lý do tung ra chậm như vậy bởi Nadella muốn xem người dùng phản ứng thế nào với Project HoloLens để có thể điều chỉnh sản phẩm này cho thích hợp. Năm 2007, khi Steve Jobs giới thiệu iPhone, ông không muốn phát triển ứng dụng, muốn khách hàng truy cập web qua trình duyệt Safari. Nhưng sau khi ứng dụng ổn định, năm 2008, ông tung ra bộ phát triển phần mềm cho các nhà viết ứng dụng và công bố App Store. Tương tự cách này, Nadella vẽ ra một chiến lược cho Project HoloLens nhưng cho rằng con đường của chiến lược này hoàn toàn tuỳ thuộc vào thái độ và ý kiến của các nhà phát triển và người dùng.

Nhiều công ty lớn nhỏ nghĩ ra các giao diện điện toán mới, như là một yếu tố quan trọng đối với điện thoại thông minh, liệu xem khả năng của điện thoại thông minh có thể đóng vai trò như một máy tính bàn hay không. Facebook có Oculus. Google có Glass. Và ở Florida, một công ty khởi nghiệp tên là Magic Leap vừa có trong tài khoản ngân hàng 542 triệu USD tiền quỹ hỗ trợ để phát triển một thứ gì đó thông minh hơn tất cả kính thực tế ảo trên. Thiết bị nào phổ biến hơn đều sẽ có cơ hội được các nhà phát triển quan tâm, người dùng mơ đến và nhiều ứng dụng sáng tạo sẽ lần lượt xuất hiện.

Lợi ích thực sự của Project HoloLens sẽ là hệ điều hành Windows 10, điện toán đám mây Azure và bộ phần mềm văn phòng Office 365. Chúng tiếp tục được cải thiện cho dù Project HoloLens có thế nào đi nữa. Điều quan trọng là liệu có nhiều người sử dụng chúng hay không, và hơn thế nữa là khi nền tảng công nghệ mới này xuất hiện thì Microsoft sẽ là người tiên phong.

PC World VN, 03/2015

Từ khóa: Bill Gates, CEO Microsoft, hệ điều hành, HoloLens, Microsoft, Satya Nadella, Windows 10