Thư viện thông minh - Kho tri thức của tương lai

Những cuốn sách tồn tại song song với công nghệ tương tác số, những giải pháp thông minh chắp cánh cho kho tri thức của nhân loại, đó chính là mô hình thư viện kiểu mẫu của tương lai. Đáng mừng, mô hình này đã được triển khai thành công tại một quốc gia ở khu vực Đông Nam Á: Singapore.

Dù ít ai có thể phủ nhận sự thú vị của việc lật những trang sách giấy so với nhìn chằm chằm vào màn hình số đầy khô khan, nhưng lâu nay việc đến những thư viện truyền thống đã dần trở nên nhàm chán và phiền toái một cách không cần thiết so với nhu cầu và thói quen của các cư dân thời đại số. Những cuốn sách cũ kĩ cũng dần trở nên lạc hậu về mặt tri thức với kho tàng số khổng lồ trên mạng internet.

Nhìn bề ngoài, thư viện vùng Tampines (Singapore) không có gì quá đặc biệt, nhưng bên trong lại là cả một thế giới khác biệt.

Tuy nhiên, bạn nghĩ sao nếu một thư viện được kết nối chặt chẽ tới mọi ngóc ngách của mạng internet, được bổ sung thêm sân bóng đá cỡ lớn, các lớp dạy nấu ăn, khu vực chuyên để sáng tạo, sáng chế, phát minh; hay hàng loạt các công nghệ tiên tiến, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo...thông minh bậc nhất hiện nay? Đây là một hướng tiếp cận hết sức thú vị, tiềm ẩn nhiều cơ hội phát triển mới, và chính phủ Singapore đã không bỏ qua cơ hội thử nghiệm với mô hình đầu tiên đã trở thành hiện thực.

Thư viện vùng Tampines (TRL: Tampines Regional Library) là thí điểm đầu tiên của chính phủ Singapore trong dự án nâng cấp và xây dựng 26 thư viện công, nhằm thể hiện tầm nhìn tương lai cho mô hình thư viện truyền thống. Trong đó, điều đặc biệt nằm ở chỗ không chỉ dừng lại ở chức năng lưu trữ và cho mượn sách theo kiểu truyền thống, mà tích hợp hàng loạt khu vực chuyên dụng khác như: phòng thí nghiệm công nghệ số, studio nấu ăn, và thậm chí là các phòng trưng bày nghệ thuật.

Sân bóng tiêu chuẩn ngay trong khuôn viên Thư viện vùng Tampines.

Ngay trong khuôn viên cũng có sân bóng kích thước chuẩn, song song với bể bơi, khu ăn uống... vốn là một phần của tổ hợp Tampines Hub rộng lớn hơn. Sự kết hợp hài hòa giữa trải nghiệm thư viện truyền thống; không gian sinh hoạt cộng đồng mới mẻ; và những hoạt động đầy thú vị của thế giới số hiện đại đã tạo ra sức hấp dẫn chưa từng có.

Với mô hình kết hợp như vậy, các nhà thiết kế kì vọng những độc giả ghé thăm TRL sẽ không chỉ học hỏi những tri thức mới, mà có thể cùng lúc vận dụng chúng ngay vào các thí nghiệm thực tiễn, từ đó sáng tạo ra những thứ mới mẻ hơn. Mặt khác, họ cũng sẽ có những giây phút thực sự thoải mái trong môi trường tri thức và văn hóa, nhưng cũng không thua kém chút nào về các dịch vụ ăn uống, vui chơi so với trung tâm thương mại. Qua đó, thư viện không chỉ tăng sức hấp dẫn của bản thân nó, mà còn đồng thời kích thích mong muốn tìm hiểu cái mới của người dân ở mọi lứa tuổi.

 

Bà Lynn Koh, Quản lý cấp cao của TRL, cho biết tổng diện tích khu vực thư viện TRL hiện vào khoảng 10.900 m2. Trong đó, riêng tòa nhà chính có 6 tầng, chứa 400.000 đầu sách, 347 tựa tạp chí, 16.800 nội dung âm thanh-hình ảnh, cùng hàng loạt trang thiết bị khác. Đây là những con số ấn tượng, nhưng nét độc đáo của TRL lại nằm ở cách thức bố trí kho sách hướng đối tượng thay vì mô hình phân loại nội dung theo kiểu truyền thống.

Thêm vào đó, mỗi không gian đọc cũng được cá biệt hóa mạnh mẽ, nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu của nhóm đối tượng độc giả khác nhau. Hướng tiếp cận này sẽ giúp thư viện không chỉ là nơi phục vụ những "mọt sách", mà còn đáp ứng được nhu cầu tiếp cận thông tin đa dạng hơn của số đông người dân.

Trong khuôn viên thư viện, vô số các khu vực đọc sách với phong cách đa dạng được thiết kế phù hợp với độc giả đủ mọi lứa tuổi.

Một ví dụ là ở tầng 2 tập trung nhiều vào các nội dung văn hóa, nơi phòng trưng bày Tampines, được quản lý bởi Ủy ban Di sản quốc gia Singapore có đầy đủ những dữ liệu và hình ảnh của khu vực Tampines, vốn phát triển từ chỗ chỉ là vùng nông thôn nghèo nàn trở thành một trong những khu dân cư hiện đại bậc nhất. Tầng này cũng có studio thực hành nấu ăn do Hiệp hội Nấu ăn "phụ trách", với nhiều lớp học diễn ra theo định kỳ.

Trong khi đó, tầng 3 lại là không gian lý tưởng cho các gia đình trẻ với con nhỏ, tập trung nhiều các tác phẩm văn học dành cho trẻ em. Thậm chí, ở đây có những khu vực đặc biệt dành cho trẻ em dưới ba tuổi, hoặc 4-6 tuổi, với những cuốn sách được bày thấp, nằm ngang, thay vì nằm dọc và chỉ hiển thị gáy sách trên giá cao như thông thường (rất khác với Tầng 5, nơi đặt những cuốn sách chữ to hơn bình thường để phục vụ người cao tuổi). Nhờ vậy, các em dễ dàng bị thu hút bởi các bìa sách đẹp mắt, trong khi lại dễ dàng chọn lựa hơn nhiều. Bên cạnh các loại hình sách truyền thống, nơi đây cũng có các trạm Tumblebook, cho phép trẻ em tiếp cận sớm với công nghệ thông tin, thông qua việc đọc sách điện tử và các nội dung tương tác.

Chỉ cần sử dụng đúng hashtag, bạn trẻ có thể chia sẻ mọi thứ thú vị mà mình đọc được, hay học được, lên kênh Instagram, Twitter của Tampines, sau đó được hiển thị khắp thư viện.

Tầng 4 của TRL dễ dàng gây choáng ngợp nhờ sự dày đặc yếu tố công nghệ. Bên cạnh những đầu sách phù hợp với lứa tuổi "teen" (như khoa học viễn tưởng, tâm lý tuổi mới lớn...), đây là khu vực tràn ngập các tính năng công nghệ nhằm đáp ứng mọi nhu cầu giao tiếp hiện đại của giới trẻ, với đầy đủ các mô hình tương tác mạng xã hội và chia sẻ thông tin. Nổi bật trong khu vực này là sự hiện diện của phòng thí nghiệm công nghệ Pixel Lab do Cơ quan phát triển Thông tin truyền thông (IMDA) và Ủy ban Thư viện quốc gia Singapore (NLB) quản lý.

Thực hành nhiếp ảnh tại chỗ sau khi nghiên cứu lý thuyết, dĩ nhiên là với đầy đủ các dụng cụ cần thiết.

Phòng thí nghiệm này được trang bị đủ loại công cụ và trang thiết bị, thậm chí là các bộ kit phần cứng với vi điều khiển, qua đó tạo điều kiện để những người đam mê điện tử có thể tự mày mò chế tạo và lập trình nhiều món thú vị. Những sản phẩm có thể từ thiếp điện tử chơi nhạc, cho tới đèn điều khiển từ xa sử dụng cảm biến. Nếu muốn tạo ra những thứ ấn tượng hơn, bạn thậm chí có thể trưng dụng cả máy in 3D, máy cưa, và thiết bị chụp ảnh chuyên nghiệp, tất cả đều là loại hiện đại, có chất lượng.

Thỏa sức thực nghiệm kĩ năng thiết kế và sử dụng công nghệ in ấn 3D tại Pixel Lab.

Những cá nhân muốn đào sâu tìm hiểu còn có thể tham gia những khóa học cuối tuần bởi các chuyên gia của IMDA, hoặc tự đọc thêm trong kho sách vô tận của TRL. Đây cũng là một phần trong chiến lược phát triển trình độ kĩ thuật số cho người dân của chính phủ Singapore. Không khó để bắt gặp những khẩu hiệu khuyến khích mỗi người hãy đừng coi số hóa là thứ gì đó cao siêu, mà tiến tới làm quen và tìm cách ứng dụng công nghệ số vào các công việc mà họ làm mỗi ngày để từ đó đạt hiệu quả cao hơn.

Chia sẻ với báo giới, Giám đốc thông tin NLB Siow Shong Seng cũng cho biết, qua ứng dụng di động, người dùng có thể thoải mái tìm kiếm các tựa sách, đặt trước sách, hoặc đọc sách điện tử nếu họ có nhu cầu. Trong ứng dụng này cũng có sẵn nhiều tạp chí và báo trực tuyến miễn phí.

Không chỉ sách thường, TRL còn có kho sách điện tử (ebook) hết sức phong phú, với cơ chế quản lý và cho mượn hoàn hảo.

Theo ông Siow Shong Seng, trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng, thói quen của độc giả cũng thay đổi đáng kể. Vì vậy, việc phát triển các ứng dụng di động cũng như dịch vụ cho thuê sách điện tử đã giúp các thư viện như Tampines thu hút nhóm người dùng trong độ tuổi 25-49 một cách mạnh mẽ, với tăng trưởng tới 81% trong năm qua. Trong khi đó, số người dùng tiếp cận dịch vụ cho thuê sách điện tử cũng tăng tới 191% cùng kỳ. Ứng dụng của NLB cũng hỗ trợ trí tuệ nhân tạo thông qua Google Assistant, cho phép người dùng truy cập các dịch vụ bằng khẩu lệnh, thực hiện tìm sách và nghe các đánh giá sơ lược về mỗi cuốn sách họ quan tâm một cách hết sức trực quan.

Với một không gian rộng lớn và số đầu sách khổng lồ, việc xây dựng được hệ thống thông tin hỗ trợ người dùng sao cho trực quan, đầy đủ, dễ sử dụng là rất quan trọng.

Trong khi đó, để phục vụ những độc giả tại chỗ, NLB cũng phát triển nhiều công nghệ thông minh, phần lớn hiện đều đã được triển khai tại Thư viện vùng Tampines, trong đó nhấn mạnh tới các cơ chế để độc giả tự phục vụ và tăng cường tự động hóa. Sự hiện diện của những công nghệ này không chỉ giúp đem tới sự tiện dụng, mà còn giảm bớt những tác vụ lặp đi lặp lại vốn rất hao phí sức lực đối với đội ngũ nhân viên, cho phép họ tập trung vào những tác vụ cần tới sự tinh tế và chuyên môn cao hơn, qua đó đem tới nhiều lợi ích cho cộng đồng hơn.

Một ví dụ đáng chú ý là trạm cho mượn sách tự động, nơi người dùng có thể chỉ quét mã vạch trên cuốn sách. Hệ thống sẽ tự biết đầu sách thông qua cơ chế nhận diện sóng radio RFID (Radio-frequency Identification), và tiến hành các thủ tục thanh toán cần thiết. Trong trường hợp cuốn sách bị đưa ra ngoài thư viện mà không trải qua bước này, hệ thống báo động sẽ kêu lên.

Các trạm mượn sách tự động là một trong những giải pháp hướng tới mô hình tự phục vụ toàn diện.

Cơ chế tự động cũng cho phép Thư viện vùng Tampines triển khai các hệ thống tủ đặt sách trước (Reservation Locker). Khi ai đó muốn đọc muốn cuốn sách "hàng hot" nhưng thư viện lại chưa có sẵn để cho mượn, họ có thể đặt trước qua mạng để cuốn sách sẽ được đặt vào tủ khi người khác trả lại. Do các tủ này vẫn mở kể cả khi thư viện đóng cửa, người dùng có thể tùy nghi lấy sách bất cứ lúc nào họ muốn. Đây là một thay đổi lớn so với các mô hình mượn/trả sách ở thư viện truyền thống.

Giám đốc thư viện Lynn Koh chia sẻ về hệ thống tủ đặt sách trước.

Chưa dừng ở đó, để triệt tiêu sự rườm rà của việc trả sách, Thư viện vùng Tampines cũng triển khai robot tự động cho tác vụ này. Những cỗ máy do NEC (Nhật Bản) phát triển trong mối hợp tác với NLB thu lại các cuốn sách mà người dùng trả ngay từ cửa ra vào, rồi nhận diện chúng qua RFID.

Mỗi khi đầy, nó sẽ tự di chuyển theo các đường từ trường kẻ sẵn trên sàn nhà tới khu vực phân loại, trước khi phát tín hiệu cho các nhân viên tới lấy sách và đặt chúng lại giá. Với thư viện có diện tích lớn và nhiều tầng như ở Tampines, những robot này sẽ giúp tiết kiệm đáng kể thời gian di chuyển cho các độc giả.

Robot trả sách chuyên dụng của thư viện, do Ủy ban Thư viện quốc gia Singapore và NEC (Nhật Bản) phát triển.

Khi hoạt động song song với AutoSorter (hệ thống máy tính cho phép phân loại các hạng mục sách), những robot này hiển nhiên giúp giảm đáng kể thời gian trả sách về đúng các kệ của đội ngũ nhân viên. Thậm chí, máy tính có thể sử dụng các dữ liệu thu thập được để phân tích và nhận diện các tựa sách được ưa chuộng, giúp nhân viên đặt chúng lên phía trước để độc giả dễ dàng tiếp cận hơn.

Sự hiện diện của hàng loạt các công nghệ tự động như vậy không chỉ giúp thư viện giảm nhu cầu đối với sức lao động con người, mà còn gia tăng thời gian phục vụ độc giả, đạt tới 12 tiếng mở cửa chính thức trong ngày, và đủ 7 ngày mỗi tuần.

Nhờ các công nghệ hiện đại, có lẽ chưa bao giờ việc đọc sách và tham gia các hoạt động tại thư viện lại hấp dẫn và tiện lợi đến thế. Bước vào TRL, người ta không cảm thấy như bước vào một kho sách của thế kỉ trước, mà dường như hòa tan vào không gian công nghệ đầy mới mẻ, năng động. 

Thậm chí, để tăng thêm mức độ phong phú cho các nội dung tại TRL, ban quản lý thư viện với sự ủng hộ của Ủy ban Thư viện quốc gia Singapore, cũng thường xuyên có các chương trình hợp tác với các đơn vị công-tư trong nhiều lĩnh vực, bao gồm cả các công ty khởi nghiệp, để tổ chức các hoạt động chia sẻ ý tưởng, rèn luyện kĩ năng, khám phá tri thức mới hết sức bổ ích. Những đơn vị này cũng có thể được "khoán" những không gian riêng tại TRL để thuận tiện hơn trong hoạt động phục vụ cộng đồng, dĩ nhiên là khi ý tưởng của họ đủ sức hút và tiềm năng phát triển. 

Những thư viện như TRL không chỉ còn là kho sách, mà đã trở thành những không gian văn hóa hiện đại và rất cuốn hút.

Với cách tiếp cận như vậy của chính phủ Singapore, những thư viện như TRL giờ đây không bao vây người dùng bằng những cuốn sách, mà đã trở thành một không gian sinh hoạt văn hóa thực thụ, với nhiều phương tiện hỗ trợ hết sức đa dạng và phong phú. Đây là nơi những gia đình trẻ có thể dành nhiều thời gian gắn kết, mở mang đầu óc cho trẻ nhỏ; nhưng cũng có thể là nơi cho học sinh sinh viên có những giờ phút sinh hoạt ngoại khóa bổ ích và lý thú. Thậm chí, những người lớn tuổi cũng thường xuyên tới với TRL để học hỏi những món mới của công nghệ số, hoặc thư giãn cùng những tựa sách mới bên những khung cửa sổ tràn ánh nắng của thư viện này. 

Nhờ hệ thống công nghệ thông tin ứng dụng mạnh mẽ trong đời sống, người dân Singapore có thể đến với TRL mà không cần trải qua những khâu đăng ký rườm rà. Đây là điều hết sức tiện lợi với trẻ em và người cao tuổi. Chỉ cần một loại thẻ định danh công dân, hay thẻ học sinh, bạn ngay lập tức có thể truy cập các dịch vụ của thư viện. Đây cũng là một bước tiến lớn về hình thức quản lý, góp phần tích cực vào nỗ lực chung thu hút, khuyến khích mọi người tiếp cận thư viện. 

Nhiều sản phẩm thú vị tự làm qua các lớp học khuyến khích áp dụng tư duy công nghệ số vào cuộc sống.

Rõ ràng, sự hiện diện của công nghệ, những tính toán tinh tế được cân nhắc kĩ lưỡng đã tạo nên luồng sinh khí mới thổi vào những tòa thư viện cũ kĩ, "lột xác" chúng thành một không gian văn hóa hết sức sôi động, hấp dẫn, đồng thời không kém phần hiện đại, đáp ứng những nhu cầu vốn chuyển biến không ngừng của những công dân thời đại số.

Từ khóa: Nguyễn Thúc Hoàng Linh, smart library, Thư viện điện tử