Hai mảng "bắt buộc" và "khuyến khích" trong cấu trúc Đô Thị Thông Minh

Trong quá trình phát triển, xây dựng đô thị thông minh, người dân đóng vai trò trung tâm, vừa là người thụ hưởng nhưng cũng là người đóng góp xây dựng, phát triển dịch vụ.

I. Đô Thị –  Đô Thị Hiện Đại – Đô Thị Thông Minh con đường không điểm dừng

• Đô thị ngày nay thì phải có 6 hệ thống kỹ thuật – dịch vụ cơ bản gồm:

1. Quy hoạch bền vững.
2. Hệ thống giao thông thông thoáng, dịch vụ giao thông thuận tiện.
3. Điện – năng lượng – chiếu sáng, cấp – thoát nước đầy đủ và ổn định.
4. Viễn thông – thông tin liên lạc thông suốt.
5. Hệ thống các dịch vụ như hành chính công, y tế, giáo dục, đảm bảo an ninh,…hiệu quả.
6. Hệ thống xử lý chất thải hoàn thiện, ít ô nhiễm.
Phải hàng ngàn năm phát triển thì đô thị mới có hình hài cơ bản đó.

• Đô Thị Hiện Đại (ĐTHĐ) là những đô thị có 6 hệ thống hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ cơ bản đó ở mức độ hoàn chỉnh. Càng hoàn chỉnh thì càng hiện đại. Phải mất nhiều trăm năm thì một đô thị mới trở nên hiện đại. Quá trình hiện đại là không ngừng, không có điểm cuối, bởi vì hệ thống 6 nhóm hạ tầng truyền thống của đô thị sẽ liên tục được phát triển

Đô Thị Thông Minh (ĐTTM) là đô thị có thêm hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7, hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thông tin. Nó cho phép người ta “bật công tắc” là có những thông tin cơ bản, như khi bật công tắc là có điện, mở vòi là có nước, ra cửa là có đường đi,…

Hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7 này là một hệ thống kết nối thống nhất nhiều Hệ Thống Thông Minh. Cũng như các hệ thống hạ tầng truyền thống khác như điện, nước, giao thông,… ha tầng kỹ thuật dịch vụ thứ 7 này sẽ liên tục được phát triển cùng với sự phát triển của đô thị và chắc chắn cũng không có điểm dừng.

ĐTHĐ có thể chưa là ĐTTM nếu nó chưa có hệ thống hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7.

Ngược lại, ĐTTM có thể chưa là ĐTHĐ.  Đó là khi trong lòng đô thị đó đã hình thành hạ tầng dịch vụ - kỹ thuật thứ 7, trong khi các hệ thống hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ truyền thống còn chưa hoàn chỉnh. “Thông minh hóa” một đô thị chưa hiện đại sẽ khó hơn nhiều khi “thông minh hóa” các đô thị hiện đại.

Với TP lớn như TP.HCM còn chưa hiện đại thì hiện đại rồi sẽ thông minh hay song song là câu hỏi lớn. Câu trả lời ít phải động não nhất, ít trách nhiệm nhất có lẽ là: vừa hiện đại hóa vừa thông minh hóa. Chúng ta sẽ gác vấn đề này sang một bên.

II.  Hai mảng cấu trúc căn bản của ĐTTM

Hiện có một số người đồng nhất việc triển khai rộng rãi ứng dụng CNTT với xây dựng ĐTTM

Ứng dụng CNTT bắt đầu từ khi có máy tính điện tử, tức khoảng những năm 50 của thế kỷ 20.

Nói chung mọi ứng dụng CNTT vào hệ thống nào đó đều làm cho hệ thống đó hoạt động hiệu quả hơn. Có người cho rằng như vậy là hệ thống trở nên thông minh hơn. Quan niệm như vậy là đúng. CNTT mang lại cho chúng ta năng suất, chất lượng mới, thậm chí cả hình thái xã hội mới, như một luận điểm quen thuộc là công cụ lao động quyết định quan hệ sản xuất và nó là nền tảng của chế độ xã hội. Ngày nay, loài người đã bước qua kỷ nguyên “điện khí hóa”. Quốc gia nào bước vào kỷ nguyên “thông tin hóa” hay “thông minh hóa” thì chế độ xã hội ở đó là tiên tiến.

Tuy nhiên coi việc ứng dụng CNTT – TT đồng nghĩa với việc xây dựng các HTTM thì lại chưa hoàn toàn chính xác. Xây dựng các HTTM là một trong những loại hình ứng dụng CNTT, với những đặc trưng và cấu trúc rất rõ như đã được mô tả trong các bài trước.

Hơn thế nữa, nếu coi việc xây nên các HTTM chính là xây dựng ĐTTM thì lại càng chưa hoàn chỉnh, như chúng ta đã bàn đến trong 3 phần trước (ấn phẩm TGVT số tháng  4, 5, 6 /2017).

Như vậy, sẽ có 3 nhóm ứng dụng CNTT mà chúng ta cần làm, đang làm và sẽ làm song song, đó là:

1. Những ứng dụng CNTT nhằm kiến tạo hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7, tức hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thông tin cho toàn thể cư dân thành phố, thậm chí cho cả quốc gia.

2. Những ứng dụng CNTT nhằm xây nên một số HTTM nào đó, giải quyết các yêu cầu cụ thể cho một nhóm thành phần xã hội nào đó, tạm gọi là các HTTM chuyên dụng. Những HTTM này nếu ghép vào hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7 cho toàn thành phố thì cũng không hoàn toàn sai. Tuy nhiên, do hạ tầng thứ 7 này có mục tiêu cho toàn dân nên nó phải có cấu trúc bắt buộc để kết nối, còn những HTTM chuyên dụng thì có thể không nhất thiết phải tuân thủ các quy định bắt buộc để kết nối. Có các HTTM chuyên dụng có thể không trực tiếp giao tiếp với người dân nhưng mục tiêu vẫn là mang lại lợi ích cao hơn cho người dân. Chẳng hạn, 2 trong số 5 HTTM của Canberra giai đoạn 2016 – 2020 là thuộc loại này. Đó là dự án hệ thống đèn đường thông minh và dự án hệ thống năng lượng tái tạo 100% vào năm 2020. Có thể hình dung đây là các HTTM không trực tiếp đảm bảo thông tin cho người dân mà là đảm bảo thông tin cho hệ thống máy móc – công nghệ. Hiệu quả hoạt động của chúng sẽ mang lại các lợi ích lớn cho người dân nhờ tiết giảm chi phí xã hội, nhờ bảo vệ tốt môi trường đô thị,…, nhưng đó không trực tiếp là thông tin.  

3. Những ứng dụng CNTT khác như ứng dụng cá nhân, ứng dụng cho một số nghiệp vụ. Chúng đều cho ta hiệu quả nhưng không nhất thiết phải là những HTTM dù rằng hiệu quả về năng suất, chất lượng là luôn có.

Vấn đề căn bản cần hiểu là việc xây dựng ĐTTM là triển khai đồng bộ một số các ứng dụng CNTT khá đặc biệt. Còn luận điểm cho rằng ứng dụng CNTT làm chúng ta thông minh hơn thì không sai. Nó giống như học tập thì làm con người thông minh hơn nhưng học để tốt nghiệp đại học thì là một phần, có yêu cầu rõ rệt cho từng năm, có những cuộc thi, có luận văn phải làm, tức phần rất quan trọng, cụ thể của cả cuộc đời học tập.

Một vài đề án về ĐTTM hiện nay làm cho người ta nghĩ rằng ứng dụng CNTT khắp nơi chính là xây ĐTTM. Quan điểm này là chưa chính xác. Lãnh đạo các đô thị sẽ hiểu sai việc nên làm, cần làm và có thể làm. Tương tự như nói rằng cứ làm thật nhiều đường thì sẽ có hạ tầng giao thông đô thị hiện đại!  

Xây dựng ĐTTM về bản chất là việc triển khai 2 nhóm dự án phát triển ứng dụng CNTT.

Nhóm 1: Những ứng dụng CNTT nhằm xây nên một số HTTM giải quyết các yêu cầu cụ thể cho một nhóm thành phần xã hội nào đó. Những HTTM chuyên dụng này có thể đứng riêng biệt, không nhất thiết phải tuân thủ các quy định bắt buộc để kết nối vào hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7. Các HTTM chuyên dụng chỉ nên làm với các hệ thống không phục vụ thông tin trực tiếp cho người dân. Các HTTM loại này triển khai tương đối dễ dàng.

Nhóm 2: Những ứng dụng CNTT nhằm kiến tạo hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thông tin cho toàn thể cư dân thành phố. Đây là công việc rất phức tạp. Việc không thể thành công nếu thiếu một Kiến Trúc Sư (mà trong CNTT hay gọi là CIO) suất sắc.

Sau nhiều lập luận, tới đây chúng ta có kết luận quan trọng về CẤU TRÚC ĐÔ THỊ THÔNG MINH. Trước hết nó phải là một đô thị tương đối hoàn chỉnh, có thể chưa thật hiện đại. Đặc trưng mới của nó là phải có  2 mảng thông minh cơ bản, trong đó mảng thứ nhất là bắt buộc, còn mảng thứ 2 là khuyến khích, đó là:

•   Một là một hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thông tin cho toàn thể cư dân thành phố, bao gồm nhiều HTTM được kết nối chặt chẽ. Hạ tầng này là nhà tư vấn “thông minh”, luôn có thể “mách bảo” những thông tin tin cậy cho người dân để họ có thể lựa chọn cách giải quyết công việc một cách hiệu quả và trong một số trường hợp, hạ tầng thứ 7 này còn có thể được nhận những đóng góp thông tin do những thành phần sử dụng chuyển tới.
•    Hai là một tập hợp các HTTM chuyên dụng, đứng độc lập, tạo nên những lợi ích vất chất, tinh thần cho toàn thể hoặc một công đồng đáng kể người dân khi hệ thống vận hành. Những hệ thống này thường là những hệ thống kỹ thuật trong hoạt động của đô thị, được bổ sung yếu tố thông minh.  

III. Những việc lớn cần làm nhằm kiến tạo ĐTTM

Kiến tạo ĐTTM có nội dung chủ yếu là xây dựng hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thông tin cho toàn thể cư dân thành phố còn việc xây dựng các HTTM chuyên dụng, nhất là các hệ thống thuần túy kỹ thuật – công nghệ thì tương đối đơn giản, có thể triển khai không quá khó khăn khi có nhu cầu. Do vậy, chúng ta chỉ tập trung bàn thêm về việc xây dựng hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thứ 7, tức hạ tầng thông tin, để người dân “bấm” là có ngay thông tin cơ bản. Như đã nêu trong bài trước, có 5 việc chính phải làm. Chúng ta sẽ nêu một số ý tưởng về 5 công việc đó.

1.  Xác định những thông tin cơ bản mà người dân “bấm” là có. Hiện chúng ta thấy rau quả sạch và không sạch lẫn lộn tràn lan. Thông tin chân thực, sạch sẽ thì còn rất lẫn lộn dữ hơn trong biển thông tin mênh mông. Hạ tầng thứ 7 của ĐTTM không thể là mọi thứ thông tin, còn việc lựa chọn để có được sự mách bảo khôn ngoan, để mà hành động thông minh hơn thì kệ người dân ngụp lặn trong biển thông tin đó!. ĐTTM phải có hạ tầng thứ 7 nghiêm chỉnh như lưới điện 220 volt mà các nhà kỹ thuật mất bao nhiêu công sức mới đi đến chuẩn mực này, nhằm cung cấp cho người dân dạng năng lượng điện cơ bản. Thông tin thì chắc chắn phức tạp hơn vì nó cho người dân tri thức để quyết định, trong khi hệ thống điện chỉ cung cấp một sản phẩm chính là dòng điện, là rất quý nhưng đơn điệu và cứng nhắc! Các nhà lãnh đạo Canberra bước đầu xác định 2 thứ thông tin mà thành phố sẽ cung cấp cho người dân trước năm 2020. Đó là chỗ đậu xe còn trống, khả dụng và thông tin phục vụ sinh viên học tập. Chắc chắn họ không dừng ở đó. Để thiết kế được khung thông tin cơ bản cho chương trình kiến tạo ĐTTM, chẳng hạn cho TP.HCM, thì không cách nào tốt hơn là nghiên cứu mục tiêu thông tin của các dự án ĐTTM của những thành phố khác đã đi trước chúng ta. Chú ý nhận định rõ cái gì thuộc phần bắt buộc, cái gì thuộc phần khuyến khích. Tiếp đến là sự tổng hợp dễ hiểu về những khả năng thông tin đó và lấy ý kiến người dân.  

Ban Biên tập cũng rất mong nhận được các bài viết đóng góp, cộng tác của quý độc giả, các chuyên gia liên quan đến chủ đề smartcity để cùng nhau tìm ra phương thức hiệu quả nhất cho mục tiêu xây dựng các ĐTTM tại Việt Nam.
Bài viết xin gửi về địa chỉ thegioivitinh@pcworld.com.vn

2. Tạo lập môi trường cho ĐTTM. Có 2 nhóm môi trường cơ bản cần cho sự vận hành ĐTTM. Một là môi trường công nghệ mà chủ yếu là giải quyết vấn đề kết nối. Việc này giải quyết không khó khăn. Hai là môi trường xã hội. Đây là vấn đề rất phức tạp mà các đề xuất về xây dựng ĐTTM chúng tôi tiếp cận được nói chung chưa đánh giá đúng. Những đề xuất này thường chỉ thấy vấn đề môi trường công nghệ. Mỗi HTTM khi vận hành nói chung sẽ tác động rất lớn đến nhiều cấu trúc xã hội, đòi hỏi môi trường thích hợp về luật pháp, về đạo đức, về trình độ dân trí,…. Độc giả quan tâm có thể trở lại hệ thống y tế cận lâm sàng thông minh như một ví dụ.

3. Kiến tạo hệ thống các CSDL dùng chung, tức xây dựng nguồn lực thông tin. Ở đây cũng có 2 nhóm công việc chủ yếu. Chúng ta hãy hình dung rằng việc này là xây một cái chợ thông tin rất nhiều loại hàng hóa. Việc thứ nhất là xây chợ, một khu chợ đầu mối về thông tin. Chơ thực phẩm đầu mối như chợ Bình Điền tại TP.HCM thì xây nó không quá khó nhưng cũng không dễ. Dù sao thì chúng ta đã làm khá nhiều chợ cho những loại hàng hóa hữu hình, cả chợ trên mạng. Còn xây chợ đầu mối thông tin thì là việc không dễ và CNTT Việt Nam chưa từng làm việc này. Nhưng đây là việc mà các công ty phần mềm có thể làm được. Trong một vài đề xuất về ĐTTM chúng ta có thấy vấn đề này được nêu nhưng giải pháp còn quá sơ sài. Việc thứ 2 khó hơn, tốn kém hơn về mọi mặt là tích tụ “hàng hóa thông tin” sẽ được mua – bán qua chợ. Các suy nghĩ hiện nay là nguồn lực thông tin này sẽ ít có, thậm chí không có sự tham gia của tư nhân, giống như năng lượng điện trong thời gian dài là do nhà nước đầu tư. Đã qua rồi cách tư duy đó. Chợ thông tin cũng vậy. Phải xã hội hóa, thậm chí mọi thành phần sử dụng thông tin cũng có thể đóng góp thông tin theo những quy định của hệ thống. Đây là một vấn đề lớn cần nghiên cứu và giải quyết. Chỉ có như vậy tri thức tiềm năng (tức nguồn thông tin được tích lũy cho ĐTTM) mới có thể được phát triển phong phú. Ngươc lại, nếu chỉ có nhà nước đổ thông tin vào đó thì ngôi chợ có thể hoành tráng nhưng chắc chắn sẽ sớm trở nên trống rỗng hoặc chỉ đầy các món hàng ế ẩm.

4. Kiến tạo cơ chế suy luận, tìm kiếm, phân tích thông tin theo yêu cầu. Khoa học này chúng ta còn rất ít trải nghiệm. Sức mạnh của Big Data và phân tích, khai thác nó là nền tảng sức mạnh của các hệ thống như Facebook, Twitter,…Chưa đề xuất nào về ĐTTM của ta nói về vấn đề này. Không giải quyết tốt vấn đề này thì có thể vẫn có nhiều thông tin (kho Data rất Big!) nhưng là cái đầu to, không biết nghĩ! Hy vọng rằng những công cụ tìm kiếm, phân tích thông tin sẽ được chú ý thích đáng khi các đề án ĐTTM khởi động.

5. Chế tạo những “công tắc”, “vòi nước” cho hạ tầng kỹ thuật – dịch vụ thông tin, sao cho ai cũng sài được chúng để có được thông tin cơ bản một cách dễ dàng. Cái mà người ta hay nói đến là các thiết bị cá nhân thông minh (Personal Smart Device), chẳng hạn các điện thoại thông minh khá phổ biến nhưng còn chưa thật dễ tiếp cận cho tất cả mọi người, một phần vì giá, nhưng phần khác có lẽ quan trọng hơn là quá nhiều chủng loại và sử dụng không đơn giản cho số đông người dân. Một thiết bị thông minh giản dị, giá chừng 1 triệu đồng, giúp mọi người đi “chợ thông tin” thoải mái, chọn mua thông tin dễ dàng là thứ có lẽ sẽ có thị trường không nhỏ với ĐTTM..

PC WORLD VN, 07/2017
 

Từ khóa: đô thị thông minh, Nguyễn Trọng, thành phố thông minh, ứng dụng CNTT